Ramai yang tertanya-tanya sama ada loan rumah atau loan kereta yang ditawarkan oleh institusi kewangan konvensional mengandungi unsur riba yang diharamkan dalam Islam.
Dalam masyarakat Islam Malaysia, isu pembiayaan perumahan dan kenderaan sering menimbulkan persoalan dari sudut hukum syarak.
Soalan ini amat penting memandangkan riba merupakan antara dosa besar yang dinyatakan dengan jelas dalam Al-Quran.
Ramai yang bimbang pinjaman konvensional akan menjerumuskan mereka ke dalam amalan riba, manakala ada pula yang keliru dengan istilah seperti Islamic financing, murabahah, bai’ bithaman ajil dan pelbagai konsep lain.
Memahami Konsep Riba dalam Islam
Riba secara literal bermaksud “tambahan” atau “pertumbuhan” dan dalam bahasa Melayu kita biasanya merujuknya sebagai “bunga”
Dari perspektif syariah, riba merujuk kepada sebarang tambahan yang dituntut ke atas pinjaman sebagai pertukaran untuk tempoh masa yang diberikan.
Rasulullah SAW bersabda: “Emas dengan emas, perak dengan perak, gandum dengan gandum, barli dengan barli, tamar dengan tamar, garam dengan garam, dalam jumlah yang sama dan tunai. Sesiapa yang menambah atau meminta tambahan, maka dia telah melakukan riba.” (HR Muslim).
Terdapat dua jenis riba‘ utama:
- Riba Nasi’ah: Riba yang timbul akibat pertukaran barang ribawi yang tidak diserahkan secara tunai
- Riba Fadl: Riba yang timbul akibat pertukaran barang ribawi yang berbeza kuantiti atau kualiti
Allah SWT berfirman dalam Surah Al-Baqarah ayat 275: “Orang-orang yang memakan riba tidak dapat berdiri melainkan seperti berdirinya orang yang kemasukan syaitan lantaran penyakit gila. Keadaan mereka yang demikian adalah disebabkan mereka berkata: ‘Sesungguhnya jual beli itu sama dengan riba’. Padahal Allah telah menghalalkan jual beli dan mengharamkan riba…”
Hukum Loan Rumah / Kereta Konvensional
Untuk memahami sama ada loan rumah atau loan kereta itu riba’, kita perlu terlebih dahulu memahami bagaimana pinjaman konvensional berfungsi:
- Sekiranya peminjam lewat bayar, caj tambahan atau penalti akan dikenakan
- Pinjaman konvensional menggunakan sistem bunga di mana peminjam dikenakan kadar bunga tertentu atas jumlah pinjaman
- Bunga boleh dikenakan pada kadar tetap atau kadar berubah berdasarkan penanda aras seperti Base Rate (BR) atau Overnight Policy Rate (OPR)
- Peminjam perlu membayar balik jumlah pokok ditambah dengan bunga mengikut jadual yang ditetapkan
Majoriti ulama kontemporari berpendapat bahawa pinjaman perumahan dan kenderaan konvensional yang menggunakan sistem bunga adalah haram kerana mengandungi unsur riba yang jelas. Antara hujah-hujah yang dikemukakan:
- Ketidakadilan: Sistem bunga boleh membebankan peminjam terutamanya apabila kadar bunga meningkat mendadak
- Wujudnya Unsur Riba Nasi’ah: Tambahan (bunga) dikenakan ke atas pinjaman sebagai pertukaran untuk tempoh masa
- Ketidakpastian (Gharar): Dalam sesetengah kes, terdapat unsur ketidakpastian terutamanya bagi pinjaman dengan kadar berubah
Bacaan lanjut: Mufti Selangor dan Mufti WP
Prinsip Loan Rumah / Kereta Patuh Syariah
Sebagai alternatif kepada loan rumah/kereta konvensional, institusi kewangan Islam menawarkan produk yang mematuhi prinsip syariah:
1. Prinsip Bai’ Bithaman Ajil (BBA)
- Bank membeli hartanah/kenderaan dan menjualnya semula kepada pelanggan pada harga termasuk keuntungan
- Pelanggan membayar secara ansuran dalam tempoh tertentu
2. Prinsip Murabahah
- Sama seperti BBA tetapi biasanya untuk tempoh lebih pendek
- Harga kos dan keuntungan dinyatakan dengan jelas
3. Prinsip Ijarah Muntahia Bittamlik (IMB)
- Bank membeli aset dan menyewakannya kepada pelanggan
- Pada akhir tempoh, pelanggan memiliki aset tersebut
4. Prinsip Musyarakah Mutanaqisah
- Pelanggan secara beransur-ansur membeli bahagian bank sehingga memiliki sepenuhnya
- Perkongsian antara bank dan pelanggan untuk memiliki aset
Ada yang menganggap pembiayaan Islam hanya “rebranding”, namun hakikatnya struktur kontrak dan panel syariah memastikan ia patuh syariah.
Kekeliruan in timbul kerana penggunaan istilah Arab seperti BBA, MM atau murabahah membuatkan sesetengah orang tidak memahami konsep sebenar.
Artikel berkaitan: 5 Kesilapan Utama Semasa Mohon Pinjaman Rumah
Perbezaan Loan Rumah / Kereta Islamik vs Konvensional
Dalam sistem konvensional, Bank berperanan sebagai pemberi pinjaman wang, lalu mengenakan faedah atas pinjaman tersebut, di mana tambahan (faedah) inilah yang dikira sebagai riba.
Dalam sistem Islam pula, Bank membeli aset terlebih dahulu dan kemudian menjual atau menyewakannya kepada pelanggan, dengan harga jualan atau sewa yang telah ditetapkan dengan jelas dalam kontrak.
Justeru, keuntungan yang diperoleh bank bukannya riba, tetapi merupakan hasil daripada jualan aset tersebut.
Berikut perbezaan utama antara pinjaman konvensional dengan pembiayaan islamik:
| Aspek Utama | Pinjaman Konvensional (Malaysia) | Pembiayaan Islamik (Malaysia) |
|---|---|---|
| 1. Sumber Keuntungan (Interest vs Profit) | Bank mengenakan faedah (interest) berdasarkan Base Rate (BR) atau Standardised Base Rate (SBR). Faedah boleh tetap atau berubah mengikut OPR. | Bank tidak boleh mengenakan faedah. Keuntungan diperoleh melalui kontrak patuh Syariah seperti Murabahah, Tawarruq, Ijarah, atau Musharakah Mutanaqisah (MM). Keuntungan ditentukan melalui margin keuntungan (profit rate) yang telah dipersetujui. |
| 2. Struktur Perjanjian / Kontrak | Struktur adalah kontrak pinjaman wang (loan contract). Bank memberi wang kepada pelanggan, pelanggan wajib bayar balik + faedah. Tidak ada akad jual beli atau sewaan. | Setiap produk mesti mempunyai akad—contoh: • Tawarruq: bank beli komoditi, jual kepada pelanggan dengan harga tertangguh • Murabahah: jual beli dengan kos + margin • Ijarah: sewaan aset • Musharakah Mutanaqisah (MM): perkongsian milik aset secara berperingkat. |
| 3. Perlindungan Daripada Kenaikan Kadar Pasaran | Pinjaman berfaedah berubah (floating rate) akan naik jika OPR naik. Ini menyebabkan bayaran bulanan meningkat. | Dalam pembiayaan Islamik, kadar keuntungan siling (ceiling rate / rate cap) ditetapkan untuk melindungi pelanggan. Bank tidak boleh mengenakan caj lebih tinggi daripada ceiling rate. |
| 4. Caj Lewat Bayar (Late Charges) | Penalti lewat (late payment charges) dianggap pendapatan bank, selari dengan kontrak konvensional. | Caj lewat adalah bukan keuntungan: • 1% p.a. dikenakan sebagai ta’wid (ganti rugi) • jumlah melebihi 1% disalurkan ke charity fund, bukan pendapatan bank. |
| 5. Pematuhan Syariah | Tidak tertakluk kepada Syariah. Tiada penyeliaan MPS. | Mesti patuh kepada: • Majlis Penasihat Syariah Bank Negara Malaysia (MPS BNM) • Shariah Committee setiap bank. Audit Syariah dilakukan berkala. |
| 6. Kaedah Pengiraan Caj / Kadar | Berdasarkan formula faedah sederhana, faedah kompaun, atau effective interest rate (EIR). | Berdasarkan harga jualan keseluruhan yang merangkumi kos + margin (profit). Tiada interest compounding kerana riba adalah dilarang. |
| 7. Penyelesaian Awal (Early Settlement) | Untuk pinjaman kadar tetap, penalti penyelesaian awal mungkin dikenakan. Untuk floating, pampasan juga boleh dikenakan bergantung kontrak. | Dalam Islamik, ibra’ (rebat) mesti diberi ketika penyelesaian awal. Bank tidak boleh mengambil keuntungan yang belum diperoleh. Ini dipantau melalui polisi “Guidelines on Ibra’ (Rebate)”. |
| 8. Ketelusan Harga dan Dokumen | Tidak mempunyai keperluan untuk menyatakan kos belian aset atau asas jual beli. | Mesti jelas: • Harga jualan keseluruhan (total selling price) • Kos asal (cost price) • Margin keuntungan Ini diwajibkan oleh Shariah Governance Framework. |
| 9. Risiko & Tanggungjawab Bank | Bank meminjamkan duit dan fokus kepada pemulangan amaun + faedah. Risiko pasaran biasanya ditanggung pelanggan. | Risiko dikongsi mengikut akad: • Dalam Ijarah, bank sebagai pemilik aset menanggung risiko aset. • Dalam Musharakah Mutanaqisah (MM), bank berkongsi risiko pemilikan. |
| 10. Contoh Produk Popular di Malaysia | • Personal Loan (PL) • Hire Purchase • Home Loan konvensional | • Tawarruq Personal Financing (paling meluas di Malaysia) • Ijarah / Murabahah Hire Purchase-i • Musharakah Mutanaqisah Home Financing-i |
Sebagai muslim, kita wajib mencari alternatif yang halal walaupun mungkin terdapat sedikit cabaran.
Kewajipan kita adalah untuk berusaha mematuhi syariat dalam semua aspek kehidupan, termasuk urusan kewangan.
